Söfn

Íslenska
Nynorsk
Esperanto

Persónuvernd:

Vefurinn safnar engum upplýsingum um notendur sína. Leturgerðir eru frá Google sem skráir notkun á þeim.
Vefkökur (cookies) eru aðeins notaðar til þess að halda utan um innskráningar þeirra sem annast efnisstjórn.

Krosskvæði

Fyrsta ljóðlína:Guð *himnanna / græðari manna
Heimild:Íslenzk miðaldakvæði - handrit bls.272–285
Viðm.ártal:≈ 1400–1550
Flokkur:Helgikvæði

Skýringar

Meginhandrit Krosskvæðis er A = AM 721 4to, bl. 19v–20r.
1.
Guð *himnanna,
græðari manna,
geymi oss alla;
láti mig skilja
sinn ljósan vilja,
lof guðspjalla.
2.
Heill, *heilagur kross,
hjálpa þú oss
með himneskri dýrð
því að virðing þín,
sú eð víða skín
verður aldri fullskýrð.
3.
Höfuðfeður spáðu
og huggast náðu
af *hjálparans pín.
Sjálfur Guð sendi
af sínum vendi
sáðkorn til þín.
4.
Adam sendi
og sóttar kenndi
*Sét í Paradís
lækning að fá
líkama sinn á
því að líftregi er vís.
5.
Höfuðengill sá,
hélt þar vakt upp á,
honum setti syn.
Öngva líkn má
úr Paradís fá
Adam né hans kyn.
6.
fyrr en mætur á mold
tekur meyjar hold
af þrá taldri
sigur *vinnandi
með sínum anda
á *sjetta heimsaldri.
7.
Þrjú korn skaltu fá,
þeim áttu að sá
þá ið lífið lætr
Adam faðir þinn,
það vill drottinn minn,
undir hans tungu rætr.
8.
Af því sáði
upp á láði
ágætur rann
lundur fagur í kross
sá er *lífgar oss,
lof sé þeim eð fann.
9.
Á Davíðs aldri,
með dýrð sjöfaldri,
drengir fundu
háleitan kross
til *hjálpar oss
og hilmi sýndu.
10.
Þennan prýddi
og purpura *skrýddi
prúðu gulli
og í höll sinni
hafði inni
enn heiðursfulli.
11.
Salamon hlýddi
og síðan þýddi
slík dæmin öll,
lignum prýddi
og laufi skrýddi
langt út yfir höll.
12.
Veglig drottning
veitti lotning,
sú eð Saba hét.
Salamon spurði,
sem honum burði,
hvað sætan grét.
13.
Hugsa þú þá
hér mun píndur upp á
hjálpari manna.
Eigi muntu fá
eytt þeirri spá
sem örlög banna.
14.
Salamon vildi,
enn sæmdar mildi,
slíku eyða
svo þegar ei mætti
þann allt bætti
á því tré deyða.
15.
Lét hann sveina
í leirtjörn eina
lignum *sökkva
og þann faldi
sem Jesús valdi
illsku að slökkva.
16.
Heimsaldra tvo
hann var geymdur svo
huldur leiri.
Þá lét drottinn minn
dreyrann sinn
dýrð hans meiri.
17.
Röksemd merka,
ritning klerka,
rituð með penna:
Guð gjörðist mann,
göfug fæddi *hann
gimsteinn kvenna.
18.
Dagur prýddi dag,
ljós gladdi ljós,
sól birti sól.
Gjörðist mannlig mynd
á móti synd,
mey var sú eð ól.
19.
Blíður drottinn minn
bauð líkama sinn
í barsmíð fyrir oss.
Hann var hrundinn,
hraktur og bundinn,
honum dæmdur kross.
20.
Ýmsi *sóttu
og of góð þóttu
öll tré til kross
fyrr en hittist sá
er í leiri lá
og líknsamur var oss.
21.
Járngadda þrjá
Júðarnir slá
í hans hönd og fót.
Þau merkin má
mjög víða sjá,
þorngjörð og spjót.
22.
Guð var göddum nistr
í gegnum hendur og ristr
grimmliga við kross.
Blóð drottins rann
blessað yfir hann
sem félli foss.
23.
Krossi undir
um krankar stundir
Krists móðir stóð.
Niður um dýra drottning skíra
rann drottins blóð.
24.
Upp á þig *skreið
sá eð angist beið,
orms í líki,
leiður Lucifer
sá er langflæmdur er
af *lausnarans ríki.
25.
Sól *sortnaði
en sjálfur lausnari
dó dýr fyrir oss.
Deus herjaði,
djöful fangaði.
Heill heilagur kross.
26.
*Herjaði hann þá
helvíti á
og í hendi bar
sigurmerkið sitt
en fólkið fritt
fagnanda var.
27.
Lutu allir þá,
þeir er ljósið sá,
ljúfum krossi
og að fótum hans
flestallt kyn manns
féll með kossi.
28.
Guð, drottinn minn,
greip óvin sinn
með gipt sjöfaldri,
sigurfjötri batt
svo lífið latt
losnar aldri.
29.
Upprísandi,
*allsvaldandi,
Jesús, guð minn,
til himins haldandi
honum fylgjandi
flokkur fagur og fínn.
30.
Gyðingar duldu
glæpinn huldu
af grimmleik sínum;
krossinn földu
og Cristi völdu
kvalir og pínu.
31.
Jesús, guð minn,
jók heiðurinn sinn
og finnast lét
kurteis kvinna,
keisara inna,
sú eð Elína hét.
32.
Á Gyðinga taldi
og grimmliga kvaldi
Guðs ambátt sjá.
Sjálfur júði
sagði brúði
hvar sigurmerkið lá.
33.
Lét á stundu
grafa úr grundu
en göfga snót
Guðs píslartré,
göfgara en fé,
gaddnagla og spjót.
34.
Saga lét hún þá
sundur kross í tvá,
silki nanna.
Constantinum
i sínum
sendi hún annan.
35.
Í Miklagarði
menþöll varði
með krossi fé.
Á *Jórsala landi
annar standi
og æ blessaður sé.
36.
Jarteignir þeim
er um allan heim
af honum skína.
Maður er enginn sá
moldunni á
megi það tína.
37.
Hans ber ljóma
*um *helga dóma
*á himni og jörðu.
Drottinn vor lá,
dýrligur upp á
píslartré hörðu.
38.
Í hvers manns húsi
enn heiðursfúsi
hafður er inni,
við meinum sunginn
og margt slunginn
með dýrð sinni.
39.
Hræðir púka,
huggar sjúka,
hjálpar snauða,
auma klæðir,
*fátæka fæðir,
frelsar dauða.
40.
Lof landanna,
líf andanna,
líkna þú oss.
Heiður englanna,
hjálp mannanna,
heill heilagur kross.
41.
Vötn að hægja,
veður að lægja,
vopn að deyfa,
blóð að stemma
síð og *snemma,
slíkt má leyfa.
42.
Láttu eigi granda
óhreins anda
illsku klúsun
hver þitt kvæði
er kveðið á græði
ei heyrir í húsum.
43.
Blessaður kross,
bjarga þú oss
blíður í dómi.
Um eilífar aldir
amen, haldist
*þinn ævinligur sómi.
Viðbótarerindi
(sem eru ekki í A. Eru í F og G. Hér tekin eftir F1)
1.
Hlýði allir
ýtar snjallir
óði mínum.
Guð mig þiggi
þó að eg liggi
þrengdur í pínu.
2.
Lambið hreina,
saklaust meina,
gyðingar særðu.
Sá dreyrinn rauði
drottins sauði
dýrliga nærði.
3.
Hér í heimi var
sá er hjálpir gaf
vel tuttugu vetr.
Vill oss greina
vísan eina
væri þrettán betr.
4.
Skaríoth seldi
á skírdagskveldi
skaparann landa
undir eggjar sverð
með alllítið verð
júðum til handa.
5.
Adam sagði,
á hendurnar lagði,
á herrans fætr:
Hjálpa þú mér,
sá er mildastur er
og lausnarinn mætr.


Athugagreinar

1.1 himnanna] < himnana A.
2.1 heilagur] < heilagr A.
3.
3 hjálparans] svo BCDEFG. hialpars A.
4.3 Sét] < siet A.
6.4 vinnandi] < vinandi A.
6.6 sjetta] < uita A. Lesháttur tekinn eftir E.
8.5 lífgar] svo BD. ligar A.
9.5 hjálpar] < hialfar A.
10.2 skrýddi] 15.3 sökkva] < suauckua A.
17.5 hann] hefur gleymst í A.
20.1 sóttu] soktu A.
24.6 lausnarans] svo í BCDEFG. lausnar A.
25.1 sortnaði] < sornadi A.
26.1 Herjaði] < Hieriadi A.
29.2 allsvaldandi] svo BCDEF. allvaldandi A.
35.4 Jórsala] < iosala A.
37.2 um helga] svo BE. helgra A.
37.3 á himni og] < himne ok ä A.
39.5 fátæka] svo BCDEF. fatækt A.
41.5 snemma] < sniemma eða smemma A.
43.6 þinn] svo BCDEFG. ok A.