Söfn

Íslenska
Nynorsk
Esperanto

Persónuvernd:

Vefurinn safnar engum upplýsingum um notendur sína. Leturgerðir eru frá Google sem skráir notkun á þeim.
Vefkökur (cookies) eru aðeins notaðar til þess að halda utan um innskráningar þeirra sem annast efnisstjórn.

Axarhamarsbragur

Fyrsta ljóðlína:Vinur minn góður! viltu skemmtun þiggja?
Ætlaður höfundur:Hallgrímur Pétursson
Viðm.ártal:≈ 1700
Flokkur:Ýkjukvæði

Skýringar

Fyrirsögn:
„Axarhamarsbragur

kveðinn af
séra Jóni eldra Eyjúlfssyni,
presti til Borgar- og Álftanessókna frá 1681
til 1701; síðan að Gilsbakka frá 1701 til 1718.“
Kvæði þetta er til í mörgum handritum. Kvæðið var einnig prentað í Almanaki Þjóðvinafélagssins 1923 og er þar um 150 erindi. Segir þar í formála fyrir því: „Öxarhamarsbragur (einnig nefndur Öxar-(Axar)hamasmáldagi eða Öxar-(Axar)hamarskvæði og enn Búlandsríma). Kvæði þetta er mjög misjafnlega langt í handritum; lengst er það í   MEIRA ↲
1.
Vinur minn góður! viltu skemmtun þiggja?
Fréttir þær, sem fyrir mig bar,
fæ ég þér til skoðunar.
2.
Heyrðu hvernig hagaði til í landi
þá Hinrik Bjelke höfuðsmann
hólmi Garðars stýra vann.
3.
Gott árferði gaf þá orsök mörgum
búskapar að stofna stand,
stundum fyrir hjónaband.
4.
Bar svo til á blíðum sumardegi,
til kaupöls nokkur klerkur reið,
kannast eg við höklameið.
5.
Var með honum vaskur maður á reisu,
undir Trölla- áðu háls;
innir klerkur svo til máls:
6.
„Axarhamar, er hér lítur standa,
byggja þér í bragði eg vil,
þar befalning mín stendur til.“
7.
Alfallinn var ungur sveinn að búa,
greindum kostum gengur að;
gaman er að heyra það.
8.
Nú er hann búinn að nefnda jörðu að taka,
segist því í samför prests
syngja mega hlutar vers.
9.
Máldögunum mun hann eftir spyrja;
því skal lesa upp þessa skrá;
þegi menn og hlýði á.
10.
Austur í Heklu eldaskálinn standi.
Axarhamar á þar skóg
sem af má hafa mikinn plóg.
11.
Norður í Drangey niður komi smiðju,
kolin öll þar kurli hann
á kylfu þeirri er Grettir fann.
12.
Axarhamars útiskemma stendur
á Grundarhyrnu greini eg frá
þó görpum þyki fjarri sjá.
13.
Axarhamars önnur skemma standi
á Arnarhyrnu yst við sjó,
undir sjálfu norðri þó.
14.
Smjör-grásíða og smálkabúrið standi
Gimbrarkletti ofan á,
yfir skefla síst þar má.
15.
Annan kofa á þar geymir sverða;
norður í helli Höskuldar
hafa verður kisturnar.
16.
Heygarðana hafi hann Gríms í eyju
en Bárðarhellir í Brynjudal
brúki hann fyrir kúa-sal.
17.
Mykjuhauginn mun hann bera láta
brattan upp á Baulutind
þar bælir niður engin kind.
18.
Hjallstæðið er hreyfilegt að líta
upp á Mývatnsöræfum,
enginn mun það halda skrum.
19.
Grindahjallinum gáðan stað má finna,
Nesbæjar á núpnum hátt
þar nýtur golu úr hverri átt.
20.
Hamars bóndinn hefir nóg að vinna
því að skreiðar hús er hans
á Hestafelli norðanlands.
21.
Amboðanna er þar líka skemma,
í Músardal er hellis-hró,
hann er ekki langt frá sjó.
22.
Þar á líka þerrivindur heima,
á Kjálkanesi kynni ég frá,
kann það vel að standast á.
23.
Á Eldeyjum, eg vil þess ei dylja,
skreiðar er þar skemma löng,
hann skal þar hafa búsins föng.
24.
Ölföngin sem aðra muni líka,
mjöl og bygg, sem malt og grjón,
mikið bú þarf fyrirsjón.
25.
Hjörð sína hann hirði vestur á landi,
Surts í höll þá fjúk og frost
að firðum setur þungan kost.
26.
Eldishestinn Ullur geymir sverða
við Ódáða hellis hraun
sem haldið getur þjóf á laun.
27.
Geitakofi að gamalli hefð standi
á Víkurbyrðu viður sjó,
varla mun þar festa snjó.
28.
Hafurinn má hafa í skála einum
þar sem Grettir gisti ónáð
þá gimbrin Móra fékk hann þjáð.
29.
Hrútakofa hafi í Grettis-hlaupi,
upp frá Sandi aðgætt sé
á Skagfjarðar langvegi.
30.
Hauksbók segir að hennar fjárhús standi
á Þönglabakka við Þistilfjörð,
þar er ætíð nógleg jörð.
31.
Stekkurinn og stía unglambanna
á Svalbarð norður settur var
sökum skjóls og nálægðar.
32.
Stöðulvegur í stysta máta og hægur
á Hornströndum var hafður fyr,
hann má og svo standa kyr.
33.
Hellir einn í hrauni Dranga stendur,
lömb sín hirði listamann
og láti geyma best sem kann.
34.
Vilji hann byggja væna rétt og langa,
þar sem grundin væri óvölt,
velji hann til þess Hellnagölt.
35.
Skothúsið er Skeiðs á sandi breiðum,
þægilega þjóðbraut frá,
þar er refaveiði að fá.
36.
Í fossinum, sem fálu Grettir steypti,
vatnsmyllan skal vera ónaum,
þar vantar sjaldan þéttan straum.
37.
Breki er nefndur Bjarneyjar í djúpi,
hægur fyrir hestastein,
höldum svo ei gjöri mein.
38.
Vatnsbólið er vænt sem aldrei þrýtur,
austur í Kötlu ein er gjá
sem aldrei þarf að moka frá.
39.
Axarhamars öskuna flytja verður
og sökkva henni í megin-mar
á miðju sundi Grímseyjar.
40.
Bæjar-sorpið burtu verður að flytja
í Héraðsvötn við Hegranes,
hræðilegt er slíkt umvés.
41.
Mín er ekki mærðin fróð til sagna,
verð ég þó með veikan mátt
við að bæta hróðrar þátt.
42.
Svo ábúandinn eftir megi ganga,
hvar nefndur staður ítök á
og með réttu kann að ná.
43.
Jörðin sú, sem ég er um að tala,
skógarhögg í Skjaldbreið á,
skal þar nógan raftinn fá.
44.
Rekaítakið ríkur bendir geira
kann að finna í Kjalará,
kostinn einn það telja má.
45.
Grasatekju garpurinn á með réttu,
í Þormóðsskeri skýri eg frá,
skipum flytja verður á.
46.
Á byrðu skal hann berjalestur eiga,
sagt er mér af svinnri þjóð
að sé hún yfirferðar-góð.
47.
Lyngrif hafi líka ábúandi
í Hvanndalabjörgum beint,
bið eg því sé ekki leynt.
48.
Utanvert í Ólafsfjarðarmúla
fífutekjan allgóð er;
ábúandi hlýði mér.
49.
Timburhögg er tilsett Axarhamri
í Gunnbjarnarskeri skást,
skógurinn þar aldrei brást.
50.
Mótakið í miðjum Snæfellsjökli,
gumnum þar ég greini frá,
gjöra lestir þangað má.
51.
Torfristuna trúi eg Hamar eigi,
þó ýtum þyki ómaks ról,
upp á miðjum Tindastól.
52.
Fimmtán nauta fjögra mánaða göngu,
á Lóndröngum, sem lýsir skrif,
liggjandi við Malarrif.
53.
Lambarekstri lýðir gjöra að hrósa
í Hrólfssker við Eyjafjörð,
oft er þangað rekin hjörð.
54.
Tripparekstur til má ætla Hamri,
þó kátlegt þyki kvisti brands
í Klofajökli Austanlands.
55.
Hestagöngu hér með á hann líka
Snæfellsjökli ofan á,
aldrei bregðast jörð þar má.
56.
Vetrargöngu vel fyrir hundrað sauði
Mýrdalsjökli uppi á;
aldrei mun þar festa snjá.
57.
Vestur í Glámu velji engjateiga;
haldi þar til hjúin mörg
heyja nóg svo verði björg.
58.
Í Henglafjöllum hafa má í seli,
en búsmalanum beita skal
um Baldjökul og Kaldadal.
59.
Hlynnindi eiga hermdri jörð að fylgja;
truflast mér nú talið senn,
til þess hentar lærða menn.
60.
Í Geirfuglaskeri gjörist honum að róa.
Þar má hafa búð og bát,
bregst þar aldrei skips-uppsát.
61.
Fuglaveiði á flekum stunda hlýtur
eyju Kolbeins utan við.
Ekki er þangað langróið.
62.
Haustvertíð hann hafi þar og líka
en heimræði haldi þó
hvern einn dag með kyrrð og ró.
63.
Sölvafjöru og selveiði hann hafi
á Tvídægru við tjarnirnar,
til er nóg af slíku þar.
64.
Laxaveiði líka má hann brúka;
kapítulinn kennir oss
að kerið heiti Bjarnarfoss.
65.
Í Hveravötnum hafi silungsveiði,
Geitlandsjökli eggver á,
Æðardún og skurmin smá.
66.
Kynja góða kofna- og lundatekju
hefir norður í Hörðubreið,
hæg og stutt er þessi leið.
67.
Hákarlsdrátt hann hafi á Sporðagrunni,
en hnýsudráp við Reykjaröst
þar raula þung á straumaköst.
68.
Diðrik Píning dæmt hefir allan reka
um Holtavörðuheiði og sand,
hvað sem helst þar berst á land.
69.
Alla vöru, eins sem járn og færi,
sækja skal í Siglufjörð;
sérhvað prýðir kostajörð.
70.
Tröllakirkja til er á vestursveitum,
sínar tíðir syngi þar
sér til undirvísunar.
71.
Allir þeir á Axarhamri búa,
að liðnum þeirra lífsstundum
legstað eiga í Hvanndölum.
72.
Stígson Páll, sá stóri höfuðsmaður,
skikkun marga skíra gaf,
skilst mér ein hér lúti af.
73.
Skálholtsstiptis skal af kirkjujörðum
tillög nokkur taka þá,
tilgreind beneficia.
74.
Á Helgafelli hafi hann mauk til grauta
en þvættistunnu á Staðastað,
styrkur er Hamars bónda það.
75.
Miklaholtsprestur, maður hver sem verður,
sortutunnu senda skal
og selskropp einn úr Haukadal.
76.
Frá Staðarhrauni sterkur öskuberi,
rekuspaði úr Reykholti,
reip Gilsbakki láti í té.
77.
Stafholt greiði stóran kopp til þarfa.
Húsafell skal hafa í akt
að heykrók fái og sóp til lagt.
78.
Kvennabrekka kæsimaga sendi
úr Hjarðarholti þyril því
það mun brúkað handverk í.
79.
Sömuleiðis sá sem býr í Hvammi
gildan fjárhund greiða skal,
og gæruskinn úr Hítardal.
80.
Þó herra Vilkin hafi ei gjört að rita
ítök skilin áður sögð,
andvirki og föng til lögð.
81.
Axarhamri árlega til leggist
stöðum þessum stórum af
Stígson Páll sem henni gaf.
82.
Í máldaganum meira las ég ekki,
hvar Axarhamar ítök á
upp að telja geng ég frá.
83.
Ekkert má hann undan hefða láta;
finnist nokkur forsómun,
fullkomlega sekur mun.
84.
Fáein hjón skal fleina álfur taka,
verkastór og vinnudæl,
veðurglögg og lukkusæl.
85.
Dalmann verkum drengjum skipti meður:
Grettir fjárins gæta skal
en Grámann hafi kúa-sal.
86.
Skyndifótur skal til ferða sendur
en Ármann hafi hesta-hró,
hrindi Refur skútu á sjó.
87.
Austri smíði allt sem vera byrjar,
Högni flutnings hafi kið
en Hörður risti svörð við hlið.
88.
Ormur slái engjateiga glaður,
nýti grösin Naddoddur
en neyti skóga Haddbroddur.
89.
Fífu sæki frímóðugur Kári
en eggver nýti Óspakur,
allan reka Þormóður.
90.
Selaveiði sæki Þrándur illi
en berin lesi Bárður öll,
ber Ingólfur viðar-tröll.
91.
Kolin höggvi Kolur einn í Njálu
en Kvillanus við kamarhús,
Krákur rétti soðmats-krús.
92.
Vel tólf hundruð vill hver þeirra hafa
í sitt kaupið ekki klént
í íðil-vörum tvennt og þrennt.
93.
Bústýran sé baugs hjá þolli stríðum,
Þorbjörg digra þokka frú,
þrýstin vel um mjaðmir sú.
94.
Hallgerður á Hlíðarenda forðum, Gríma,
ráðskonan sé rembilát,
reiknuð oft við þjófa smát.
95.
Þar næst hafi þernu yfrið stóra,
Skjaldgerði með skorpinn haus,
skal þar aldrei vanta raus.
96.
Fála, Gála, Flegða, Jena og Syrpa,
flagðið Gríma, Flumgerður,
Ferlegíma og Valriður.
97.
Skuld hin vonda skal og niðurseta,
og skammar greyið Skaðvaldur,
skollans líki ferlegur.
98.
Vinnustelpur vilja kaupið hafa,
átta hundruð ekki tæpt,
eitthvað mun í þessu hæft.
99.
Fimmtán hundruð fjár sé allt að geyma,
og eitt hundrað má hesta hér
Hamar fleyta, trúið mér.
100.
Hálft skal þúsund hafa nautgripanna
og vel eitt hundrað geitna greitt,
gætum til ei fengist neitt.
101.
Eftirgjaldið er nú sér í lagi
af sagðri jörðu er svara ber
sem á bónda skilið er.
102.
Telja fyrst má tuttugu sauði gamla,
fimmtán sauði hann færi á þing
og fiski hlaðinn teinæring.
103.
Gamalt naut og grasatunnur átta,
ungan hest og eina kú,
í öllu gild skal vera sú.
104.
Kolalest og kálfa tíu alda.
geldfjár hundrað, uxa einn
sem ýkja er í spori seinn.
105.
Í ullu og skinni upp á hundrað dali,
varnings klyf til verslunar
og voðir átta mórenndar.
106.
Í reiðu peningum riktuglega hann gjaldi
upp á vættir þrennar þrjár;
þar með segist skuldin klár.
107.
Hér með leigur hundrað smjörfjórðunga
sem lagt er upp á laufa njót
og lýsistunna í þokkabót.
108.
Í ljóstollinn hann lúki vaxfjórðungi,
til svo bæti tyrfings bör
tveim vættum af geldings mör.
109.
Byggði prestur bónda ungum kotið
að skilmálum ákveðnum
og vel sömdum máldögum.
110.
Svo eflaust er nú Axarhamar byggður
með öllum kostum uppsögðum
en engum löstum framtöldum.